Ανοίγουν οι μυστικοί φάκελοι για τον Μένγκελε – Τι έκανε μετά τον πόλεμο ο «Άγγελος του Θανάτου»

Η ελβετική Ομοσπονδιακή Υπηρεσία Πληροφοριών ανακοίνωσε ότι θα επιτρέψει την πρόσβαση σε επί χρόνια απόρρητους φακέλους που αφορούν τον ναζί εγκληματία πολέμου Γιόζεφ Μένγκελε, χωρίς όμως μέχρι στιγμής να ορίσει συγκεκριμένο χρονοδιάγραμμα για τη δημοσιοποίησή τους. Η απόφαση αναζωπυρώνει το ενδιαφέρον γύρω από ένα παλιό ιστορικό ερώτημα: αν ο διαβόητος «Άγγελος του Θανάτου» του Άουσβιτς επέστρεψε ποτέ στην Ελβετία, ενώ καταζητούνταν διεθνώς.

Ο Μένγκελε υπήρξε γιατρός των Waffen SS και συνδέθηκε με τα αποτρόπαια εγκλήματα που έγιναν στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Άουσβιτς στην κατεχόμενη Πολωνία. Εκεί συμμετείχε στις επιλογές κρατουμένων για τους θαλάμους αερίων και έγινε διαβόητος για απάνθρωπα πειράματα σε κρατουμένους, κυρίως σε παιδιά και δίδυμα. Στο Άουσβιτς δολοφονήθηκαν περίπου 1,1 εκατομμύρια άνθρωποι, εκ των οποίων περίπου ένα εκατομμύριο Εβραίοι.

Μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Μένγκελε διέφυγε από την Ευρώπη χρησιμοποιώντας ψευδή ταυτότητα. Σύμφωνα με τις ιστορικές αναφορές, απέκτησε ταξιδιωτικά έγγραφα του Ερυθρού Σταυρού μέσω του ελβετικού προξενείου στη Γένοβα και πέρασε στη Νότια Αμερική το 1949, όπως συνέβη και με άλλους ναζί που επιχείρησαν να αποφύγουν τη δίωξη. Ο Ερυθρός Σταυρός έχει αναγνωρίσει εκ των υστέρων ότι τέτοια έγγραφα χρησιμοποιήθηκαν και από φυγάδες εγκληματίες πολέμου.

Ερωτήματα για τα περάσματά του από την Ελβετία

Η σύνδεσή του με την Ελβετία, ωστόσο, δεν σταματά εκεί. Είναι ήδη γνωστό από παλαιότερες έρευνες ότι είχε επισκεφθεί τη χώρα το 1956 για διακοπές σκι με τον γιο του Ρολφ. Το βασικό ερώτημα είναι αν επέστρεψε αργότερα, ιδιαίτερα μετά το 1959, όταν είχε πλέον εκδοθεί διεθνές ένταλμα σύλληψής του.

Όπως αναφέρει σε δημοσίευμά του το BBC, η Ελβετίδα ιστορικός Regula Bochsler, που μελετά εδώ και χρόνια τον πιθανό ρόλο της Ελβετίας ως ενδιάμεσου σταθμού για φυγάδες ναζί, είχε εντοπίσει στοιχεία σύμφωνα με τα οποία η αυστριακή υπηρεσία πληροφοριών είχε ειδοποιήσει τις ελβετικές αρχές τον Ιούνιο του 1961 ότι ο Μένγκελε ίσως βρισκόταν σε ελβετικό έδαφος με ψεύτικο όνομα. Την ίδια περίοδο, η σύζυγός του είχε νοικιάσει διαμέρισμα στη Ζυρίχη και είχε καταθέσει αίτηση για μόνιμη άδεια παραμονής.

Η ίδια ερευνήτρια είδε αστυνομικά αρχεία της Ζυρίχης που έδειχναν ότι το διαμέρισμα τέθηκε τότε υπό παρακολούθηση και ότι η σύζυγος του Μένγκελε είχε καταγραφεί να οδηγεί το αυτοκίνητό της συνοδευόμενη από άγνωστο άνδρα. Το ερώτημα που παραμένει ανοιχτό είναι αν ο άνδρας αυτός ήταν πράγματι ο ίδιος ο Μένγκελε.

Παρά τις επανειλημμένες αιτήσεις ιστορικών, οι ελβετικές αρχές αρνούνταν μέχρι σήμερα την πρόσβαση στους σχετικούς φακέλους. Τα έγγραφα είχαν σφραγιστεί έως το 2071, με επίκληση λόγων εθνικής ασφάλειας και προστασίας της ευρύτερης οικογένειας. Η αλλαγή στάσης ήρθε έπειτα από νέα προσφυγή του ιστορικού Gérard Wettstein, ο οποίος προσέβαλε δικαστικά την άρνηση και συγκέντρωσε οικονομική ενίσχυση μέσω crowdfunding για να καλύψει τα έξοδα της διαδικασίας.

Απαντήσεις ή νέα ερωτήματα;

Ακόμη και τώρα, πάντως, παραμένει ασαφές τι ακριβώς θα δοθεί στη δημοσιότητα. Η ίδια η ελβετική υπηρεσία πληροφοριών ανέφερε ότι η πρόσβαση θα παρασχεθεί «υπό προϋποθέσεις και όρους που μένει να καθοριστούν», διατύπωση που ενισχύει τους φόβους αρκετών ιστορικών ότι οι φάκελοι μπορεί να δοθούν σε heavily redacted μορφή, δηλαδή με εκτεταμένες περικοπές.

Ορισμένοι ειδικοί θεωρούν μάλιστα ότι οι φάκελοι ίσως να μην περιέχουν τελικά «καθοριστικό» στοιχείο για τον ίδιο τον Μένγκελε, αλλά αναφορές σε ξένες υπηρεσίες πληροφοριών ή πληροφοριοδότες. Έχει διατυπωθεί η εκτίμηση ότι η Μοσάντ, η οποία στα τέλη της δεκαετίας του 1950 κυνηγούσε ενεργά φυγάδες ναζί, ενδέχεται να είχε επαφές με τις ελβετικές αρχές, κάτι που θα μπορούσε να εξηγήσει τη μακρόχρονη μυστικότητα.

Για αρκετούς ιστορικούς, πάντως, η υπόθεση λέει ίσως περισσότερα για την ίδια την Ελβετία παρά για τον Μένγκελε. Το ζήτημα συνδέεται με τη μακρά και συχνά αμφιλεγόμενη συζήτηση γύρω από τη στάση της ουδέτερης Ελβετίας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, από την πολιτική απέναντι στους Εβραίους πρόσφυγες έως τον ρόλο των ελβετικών τραπεζών στα περιουσιακά στοιχεία θυμάτων του Ολοκαυτώματος.

Ο Μένγκελε δεν συνελήφθη ποτέ ούτε δικάστηκε για τα εγκλήματά του. Πέθανε στη Βραζιλία το 1979, θαμμένος με ψεύτικο όνομα. Η ταυτότητα της σορού του επιβεβαιώθηκε οριστικά με εξέταση DNA το 1992. Ωστόσο, παρά τον θάνατό του, οι φήμες, οι θεωρίες και τα αναπάντητα ερωτήματα γύρω από τις μετακινήσεις του συνέχισαν να τροφοδοτούνται για δεκαετίες.

Το αν οι ελβετικοί φάκελοι θα δώσουν τελικά μια πιο καθαρή απάντηση για το αν πέρασε ξανά από την Ελβετία παραμένει αβέβαιο. Σε κάθε περίπτωση, η απόφαση για το άνοιγμά τους βάζει ξανά στο επίκεντρο ένα από τα πιο σκοτεινά και επίμονα ιστορικά αινίγματα της μεταπολεμικής Ευρώπης.